تاریخچه


تاریخچه شکل گیری منطقه 6

سیر تحول تاریخی منطقه 6 نشان می دهد دو دروازه از 12 دروازه شهر در عهد ناصری و زمان ایجاد حصار هشت گوش، یعنی دروازه دولت و دروازه یوسف آباد در جنوب منطقه 6 فعلی تهران قرار داشتند. دروازه دولت در تقاطع خیابان انقلاب و شهید مفتح و دروازه یوسف اباد در تقاطع خیابان انقلاب و حافظ که متاسفانه در گذر زمان از بین رفته اند.


آغاز توسعه منطقه 6 به لحاظ شهری و ساخت و سازهای مسکونی و تجاری به دوران پهلوی اول باز می گردد. اسناد و مطالعات نشان می دهد منطقه 6 تا دوران قاجار ناحیه ای خوش آب و هوا در قسمت شمالی شهر تهران بوده است. به عنوان نمونه در دوران قاجار در محدوده منطقه 6 باغ های بزرگی به نام بهجت آباد، نصرت آباد، باغ فیشر و باغ شاه وجود داشته که هم اینک بسیاری از آنها تنها نامی را به یادگار گذاشته و یا در قالب نام محلات تداعی کننده گذشته نه چندان دور باغات خرم و سرسبز شمال تهران عهد قاجاری و پهلوی اول بودند.


تا اواخر دوره قاجاریه، رشد شهر تهران تا محدوده جنوب منطقه 6 ادامه یافت. اولین گامهای شکل گیری این منطقه در فاصله سالهای 20-1310 که مترادف با دوران نوسازی و تکوین شهر تهران انگاشته می شود و با تخریب باروهای ناصری در مسیر خندق شمالی تهران با احداث خیابان انقلاب برداشته شده است. لازم به ذکر است در درون محدوده ای که هم اینک مرزهای منطقه شش را تشکیل می دهند آبادی هایی ییلاقی مانند یوسف آباد و امیر آباد و بهجت آباد و از دوره قاجاریه وجود داشته است اما ساختار مدرن شهری منطقه به سال های آغازین پهلوی اول بر می گردد. با این حال تخریب تهران قدیم از 1309 ش آغاز شد و در سال‌های بعد خیابان‌های عریض كمربندی جانشین حصار شدند. در شمال شهر، ‌خیابان شاهرضا (انقلاب فعلی)، در شرق خیابان شهباز (17 شهریور فعالی) در جنوب، خیابان شوش و در غرب، خیابان سی‌متری نظامی (كارگر فعلی).


براساس عكس هوائی سال 1319 ، آب كرج (بلوار كشاورز) و خیابان كریمخان فعلی منتهی الیه شمال شهر تهران و حد شمالی محدوده (منطقه 6 فعلی) بوده است.خیابانهای انقلاب، ولی عصر، شریعتی، طالقانی و بلوار کشاورز از جمله خیابان هایی هستند که در دوره پهلوی اول رشد و گسترش یافته اند. آغاز شکل گیری و گسترش منطقه 6 شهرداری تهران از این دوره شروع گردید. دوران پهلوی دوم و تا سال 1328 تهران از طرف شمال به امیرآباد، عباس آباد و حشمتیه محدود شده است. لذا به منظور شناخت مراحل مختلف توسعه منطقه 6 در دوره پهلوی دوم، روند شکل گیری آن را به سه دوره 10 ساله 1335، 1345 و 1355 تقسیم گردیده است.


در دوره اول 10 ساله 1335، محله های یوسف آباد و امیر آباد تقریباً ساخته شدند و جزء حاشیه شمالی شهر تهران محسوب گردید. از سال 1335 تا سال 1345 آن بخش از محدوده منطقه 6 که بخشی از محدوده مرکزی شهر بوده متراکم تر گردید و زمینهای خالی مابین محله یوسف آباد و امیرآباد نیز توسعه یافت و خیابانهای متعددی نظیر فاطمی، مطهری و... شکل گرفتند.در دوره 1345 تا 1355 تحولات شگرفی در توسعه شهر تهران و بالطبع منطقه 6 بوجود آمده است. در این دوره، سه محله اصلی منطقه 6، یعنی عباس آباد، یوسف آباد و امیرآباد شکل گرفت.توسعه شهری منطقه بعد از انقلاب اغلب به صورت بافت شهری متراکم و ارتفاعی نیز رشد نمود.به طور کلی شروع شکل گیری و تبلور فضایی- کالبدی منطقه 6 از اوایل دوره پهلوی دوم یعنی پس از سالهای 1320 آغاز می گردد.


روند رشد و توسعه کالبدی منطقه 6 در بستر تاریخی شهر تهران اتفاق افتاده است؛ بنابراین ارزیابی و تحلیل دوره رشد و توسعه شهری منطقه در بستر توسعه شهری تهران قابل بررسی است. با این حال و به شکل مفصل توسعه کالبدی منطقه در چند مرحله صورت پذیرفته که در ذیل به آنها اشاره می گردد.


 

شكل گيری و گسترش منطقه 6 شهر تهران با روی کار آمدن پهلوی اول آغاز می گردد . در اين دوره لبه های جنوبی منطقه 6 با احداث مراكزی مثل : دانشگاه تهران ، بيمارستان هزار تختخوابی (بيمارستان امام) ، دانشگاه پلی تكنيك ( مدرسه فنی )، پارك فرح (پارك لاله) و چندين مركز ديگر شكل گرفته و به تدريج به سمت شمال رشد می كند. براساس عكس هوائی سال 1319 ، آب كرج (بلوار كشاورز) و خيابان كريمخان فعلی منتهی اليه شمال شهر تهران و حد شمالی محدوده (منطقه 6 فعلي) بوده است. همچنين بيمارستان امام از ديگر مراكز شاخص منطقه با فاصله كوتاهی از شهر در سمت شمال غربی شهر قرار داشته است. در اين دوره لبه جنوب غربی منطقه هنوز شكل نگرفته بود. در دوره پهلوی دوم با امتداد يافتن خيابان های پهلوی (ولی عصر)، حافظ ، شميران(شريعتي) به سمت شمال و تشكيل خيابانهای فرعی ديگری مثل يوسف آباد سبب شكل گيری محله های يوسف آباد و اميرآباد گرديد.


در دوره اول ده ساله 1335 ، محله های يوسف آباد و اميرآباد كاملا ساخته شده و جزء حاشيه شمالی شهر تهران نيز محسوب می گرديد. در اين دوره در بخش وسيعی از اراضی عباس آباد هنوز هيچ گونه ساخت و ساز انجام نشده است. بنابر اين محدوده ساخت و ساز تا سال 1335 در شرق خيابان پهلوی (ولی عصر) به جنوب خيابان عباس آباد (شهيد بهشتي) و در غرب خيابان پهلوی به شمال يوسف آباد و شمال خيابان اميرآباد محدود می شود . در اين دوره مابين محله های يوسف آباد و اميرآباد نيز به علت وضع توپوگرافی زمين ، ساخت و سازی انجام نگرفته است.


مراكز اداری زيادی در خيابان تخت جمشيد (طالقاني) بوجود می آمد و قطب تجاری شهر هنوز بازار بزرگ می باشد. از سال 1335 تا سال 1345 آن بخش از محدوده منطقه 6 كه بخشی از محدوده مركزی شهر بوده متراكم ترگرديد و زمينهای خالی مابين محله يوسف آباد و اميرآباد ساخته شد و خيابانهای فرعی متعددی شكل گرفت كه از آن جمله می توان به خيابانهای فاطمی كنونی ، خيابان وزرا (شهيد خالد اسلامبولي) ، خيابان تخت طاووس ، خيابان قزل قلعه و غيره اشاره نمود. تعداد ادارات دولتی و مراكز تجاری روزبروز بيشتر گرديد.امتداد شمال جاده پهلوی نيز مورد استفاده تفريحی قرار گرفت . مخصوصاً در روزهای تعطيل عده زيادی از افراد طبقات پائين برای تفریح در زير درختهای كهنسال جاده پهلوی نشسته و با پهن كردن بساط ناهار روز تعطيل را مي‎گذرانند. در اين دوره ساختمان مركزی شركت ملی نفت در سال 1341 در خيابان تخت جمشيد احداث گرديد. اهميت صنعت نفت در كشور به علت عظمت و كيفيت ساختمان ، بنای مذكور در بين ابنيه شهر مقام برجسته ای داشت. اين ساختمان در امتداد خيابان تخت جمشيد (طالقاني) كه محل فعاليت‎های بازرگانی است تغييری بوجود آورد. در دوره 1345 تا 1355 تحولات شگرفی در توسعه شهر تهران و بالطبع منطقه 6 ایجاد شده است. انجام مطالعات طرح جامع توسعه 25 ساله تهران و به تصويب رسيدن آن در سال 1347 و افزايش قيمت نفت در سال 1352 و ... از عوامل تاثيرگذار در گسترش لجام گسيخته شهر در اين دوره محسوب می شوند. در اين دوره يكی از ساختمانهای عمده نواحی جديد شهر ، ساختمان وزارت كشاورزی است كه در لبه شمالی بلوار اليزابت دوم (بلوار كشاورز) احداث گرديد. بيمارستان شماره 1 ارتش ، مدرسه عالی بازرگانی ، انجمن ايران و آمريكا ، هتل ميامی ، تلويزيون ملی ايران ، قصر يخ ، آسايشگاه معتادين ، هنرستان بنياد پهلوی ، دبستان و دبيرستان سن لوئی ، پارك ساعی ، پارك فرح ، دانشگاه تهران ، بيمارستان هزار تختخوابی (امام) ، موزه فرش ، ميدان وليعهد (ولی عصر) و شركت ملی نفت ايران از مراكز و ساختمانهای مهم اين دوره در محدوده منطقه بوده است.


امتداد شمال جاده پهلوی نيز مورد استفاده تفريحی قرار گرفت . مخصوصاً در روزهای تعطيل عده زيادی از افراد طبقات پائين برای تفریح در زير درختهای كهنسال جاده پهلوی نشسته و با پهن كردن بساط ناهار روز تعطيل را مي‎گذرانند. در اين دوره ساختمان مركزی شركت ملی نفت در سال 1341 در خيابان تخت جمشيد احداث گرديد. اهميت صنعت نفت در كشور به علت عظمت و كيفيت ساختمان ، بنای مذكور در بين ابنيه شهر مقام برجسته ای داشت. اين ساختمان در امتداد خيابان تخت جمشيد (طالقاني) كه محل فعاليت‎های بازرگانی است تغييری بوجود آورد. در دوره 1345 تا 1355 تحولات شگرفی در توسعه شهر تهران و بالطبع منطقه 6 مطالعه ایجاد شده است. انجام مطالعات طرح جامع توسعه 25 ساله تهران و به تصويب رسيدن آن در سال 1347 و افزايش قيمت نفت در سال 1352 و ... از عوامل تاثيرگذار در گسترش لجام گسيخته شهر در اين دوره محسوب می شوند. در اين دوره يكی از ساختمانهای عمده نواحی جديد شهر ، ساختمان وزارت كشاورزی است كه در لبه شمالی بلوار اليزابت دوم (بلوار كشاورز) احداث گرديد. بيمارستان شماره 1 ارتش ، مدرسه عالی بازرگانی ، انجمن ايران و آمريكا ، هتل ميامی ، تلويزيون ملی ايران ، قصر يخ ، آسايشگاه معتادين ، هنرستان بنياد پهلوی ، دبستان و دبيرستان سن لوئی ، پارك ساعی ، پارك فرح ، دانشگاه تهران ، بيمارستان هزار تختخوابی (امام) ، موزه فرش ، ميدان وليعهد (ولی عصر) و شركت ملی نفت ايران از مراكز و ساختمانهای مهم اين دوره در محدوده منطقه بوده است.


شبكه اتصالی كليه نواحی شمالی تهران كه بشدت در حال توسعه بود با قسمت مركزی شهر از دو خيابان شميران قديم و پهلوی مرتبط گرديد. خيابان پهلوی (ولی عصر) در اين دوره دارای عرض متغيری است كه رويهم رفته از پنج خط عبور تشكيل شده است. ساختمانهای موجود در محدوده منطقه در اين دوره اكثرا يك تا سه طبقه بوده اند و فقط در امتداد خيابانهای اصلی نظير خيابانهای كوروش كبير (شريعتي) ، پهلوی (ولی عصر) ، عباس آباد (بهشتي) و خيابان فرح (سهروردي) آپارتمانهای بلندتری بمنظور استفاده های تجاری بنا گرديده‎اند. ساختمانهای مسكونی بطور كلی شمالی – جنوبی بوده و عموما دارای حياطی می باشند كه در ضلع جنوبی ساختمان واقع است . در اين منطقه بندرت ساختمانهای بدون حياط مشاهده می شود. بلوارها و خيابانهای جديد مثل بلوار اليزابت دوم (بلوار كشاورز) در فصل تابستان محل تفرجگاه عمومی گرديد و عده كثيری از طبقات پايين و متوسط شهر به آنجا مي‎رفتند. در امتداد اين بلوار عصرها و شبهای تابستان جمعيت كثيری گرد می آمدند و در نتيجه انواع وسائل تفريحی و لوازم خوردنی و آشاميدنی بصورت دوره گردی ارائه می شد. تغيير الگوهای رفتاری سبب شكل گيری كاربريهای جديد در شهر و به تبع آن در منطقه 6 گرديد. به عنوان مثال احداث تعدادی كافه و رستوران در امتداد جاده های اصلی شهر نتيجه همين تغيير الگوی رفتاری است. يكی ديگر از خصوصيات منطقه در اين دوره وجود سفارتخانه های متعدد بوده است.در زمان تهيه طرح جامع سابق تهران ( مصوب سال 1347 ) ، شهر تهران دارای يك مركز عمده تجاری – اداری در محدوده خيابانهای انقلاب ، مصطفی خمينی و ولی عصر بود. شبكه ارتباطی شهر بصورت شعاعی از اين مركز ، دسترسی به منطقه مسكونی اطراف را تامين می كرد و شبكه داخل محدوده مركزی شهر به صورت شطرنجی دسترسی به داخل اين محدوده را فراهم می آورد. در طول اين دوره 3 محلة اصلی منطقة 6 يعنی عباس آباد ، يوسف آباد و اميرآباد شكل گرفت . اين محله ها به عنوان محله های شاخص منطقه 6 به لحاظ زمان شكل گيری ، توسعه و گسترش و به لحاظ ساخت و كالبد قابل اهميت می باشد.



جغرافیای شهری

منطقه 6 یکی از مناطق مرکزی است که هر روز خیل عظیمی از شهروندان تهرانی را از سراسر شهر جهت انجام فعالیت های روزانه به سمت خود جذب می کند . بزرگترین محور شمالی – جنوبی تهران (خیابان ولی عصر) نیز از این منطقه عبور می کند مهم ترین معابر شریانی شهر مانند بزرگراه کردستان ، بزرگراه جلال آل احمد ،بزرگراه شهید چمران ، بزرگراه شهید گمنام ، بزرگراه مدرس ،بزرگراه حکیم ، بزرگراه همت خیابان انقلاب و خیابان کارگر شمالی نیز در داخل و یا حاشیه این منطقه قرار دارند .


وسعت

این منطقه با مساحتی معادل 2/21 کیلومتر مربع ، حدود 2/3 درصد از سطح شهر را در بر می گیرد که از این نظر در رتبه سیزدهم مناطق شهر تهران قرار دارد . مساحت منطقه به 6 ناحیه و 18 محله تقسیم شده و بیش از 30 درصد ساختمان های دولتی و خصوصی را درخود جای داده و به لحاظ موقعیت جغرافیایی در حوزه مرکزی شهر تهران واقع است . این منطقه از شمال به منطقه 3 ، از شرق به منطقه 7 ، از جنوب به مناطق 10، 11 و 12 و از غرب به منطقه 2 منتهی می گردد. بزرگراه همت در شمال ، بزرگراه چمران در غرب ،بزرگراه مدرس در شرق و خیابان انقلاب در جنوب این منطقه قراردارند . خصوصیات بافت شهری تا حدود سال 1320 ، این منطقه به غیر از باغ های امیر آباد ، زمین های زراعی جلالیه ، باغ میرزا یوسف آشتیانی و اماکنی مانند پادگان جمشیدیه و قزل قلعه ، فاقد سکونت گاه های دائمی بود و هیچ گونه بافت شهری در آن مشاهده نمی شد . امروزه بافت شهری این منطقه متأثر از دوره تکوین آن ، بافتی شطرنجی و منظم محسوب می¬شود.


ویژگی های مسکونی

ساختمان های مسکونی در این منطقه عموما حیاط دار و با جهت شمال به جنوب¬اند . منطقه 6 از نظر رده بندی تراکم بنای مسکونی در رتبه اول شهر تهران قرار دارد . حدود 35 درصد این منطقه مسکونی ،بیش از 30 درصد اداری ،تجاری ،آموزشی و حدود 30 درصد به شبکه های حمل و نقل اختصاص دارد .


ویژگی های زیست محیطی

تهران در زمان های دور به شهر درختان چنار شهرت داشت ،به خصوص این که در مسیر خیابان ولی عصر و بلوار کشاورز به دلیل وجود درختان بلند و سرسبز ، دالانی ایجاد شده بود که ظاهری زیبا و دلنشین به شهر می بخشید . هم اکنون نیز این درختان کهنسال از زیبایی های این خیابان ها به شمار می آیند. در منطقه 6 به سبب وجود شیب های متعدد از شمال به جنوب و شرق به غرب دفع آب های سطحی به سادگی امکان پذیر است . وجود تصفیه خانه های آب در برخی نواحی این منطقه و مکانیزه بودن سیستم جمع آوری زباله ، از ویژگی های این منطقه به شمار می آید.


تراکم

منطقه 6 به عنوان یکی از پر تراکم ترین مناطق شهری تهران ،با محدودیت¬های بی شماری در زمینه¬ی توسعه شهری رو به روست چرا که با بیش از 98 درصد فضای ساخته شده ،عملا جایی برای گسترش ندارد و به همین دلیل توسعه عمودی (ارتفاعی ) در آن بسیار مورد توجه قرار گرفته است ، در حال حاضر بیشترین تعداد ساختمان های 6 تا 10 طبقه در این منطقه قرار دارند . عوامل فوق ،باعث ایجاد حساسیت خاص مدیریت شهری نسبت به مقوله تراکم در منطقه 6 شده است . تراکم مسکونی این منطقه 75 درصد بوده که بالاتر از میانگین تراکم شهر تهران است . نسبت جمعیت نیز در هر کیلومتر مربع از ان برابر با 839/10241 نفر است که از این نظر رتبه دوازدهم را به خود اختصاص داده است .


ویژگی های جمعیتی منطقه

افزایش امید زندگی در بین مردم ، روند افزایش جمعیت افراد سالخورده ، متعادل تر شدن ترکیب خانوارها بر حسب اعضا و محدود تر شدن تعداد فرزندان ، بالا بودن تعداد مهاجران و تنوع قومی ،مذهبی و همچنین توان جمعیت پذیری محدود از ویژگی های جمعیتی منطقه 6 می باشد. این منطقه با جمعیت 225290 نفر ، 81/2 درصد جمعیت شهر را در خود جای داده و از این نظر در رتبه نوزدهم قرار دارد . البته در طول روز ، رقم جمعیت در این منطقه به یک میلیون نفر هم می رسد! میانگین اعضای خانواده در این منطقه نسبت به مناطق دیگر تهران ، پایین تر و اغلب خانوارها کم جمعیت هستند .


میزان با سوادی

در بین مناطق 22 گانه ی تهران منطقه 6 با 1/93 درصد جمعیت با سواد ، بیشترین میزان با سوادی داراست و از این حیث ، سرآمد سایر مناطق به شمار می رود.


میزان جمعیت فعال

میزان جمعیت فعال این منطقه (افراد بالای 18 سال را که توان کار کردن دارند ، جمعیت فعال می نامند ) برابر با میانگین کل شهر تهران می-باشد ، ولی میزان جمعیت شاغل در آن از میانگین کل تهران بالا تر است و این امر ، نشان دهنده ی پویایی و تحرک اجتماعی ساکنین آن و ظرفیت و زمینه ی کاری مناسب منطقه می باشد . بیشترین جمعیت فعال منطقه در بخش سوم اقتصادی یعنی خدمات مشغول به کارند .


Image1
Image1
Image1
Image1